Бауырды май басу - (ЖТҚ, майлы гепатоз, стеатоз, стеатогепатоз) созылмалы бауыр ауруларының жиі кездесетін түрлерінің бірі. Бірақ бұл туралы халықтың білетін мағлұматы өте аз.Сол себепті Ұлттық госпитальдің дәрігері Жанат Әдібайдан сұхбат алған едік.
-Ауру бауыр жасушаларында артық майдың жиналуынан туындайды. Бұл олардың қалыпты құрылымы мен қызметін бұзады. Қалыпты жағдайдағы бауырда май өте аз мөлшерде болады. Егер май массасы орган салмағының 5-15% болса, онда бауырды май басу ауруы бар деп саналады. Көбінесе бұл ауру 40-50 жастан асқан адамдарда кездеседі, бірақ соңғы жылдары ол жастарда, тіпті балаларда да анықтала бастады-дейді Жанат Орынғалиқызы.
Бауырды май басудың негізгі сипаттамасы - бауырда майдың «үнсіз» жиналуы. Ол кейін қабынуға фиброзға, циррозға, тіпті бауыр ісігіне әкелуі мүмкін. Бауырды бұзатын осындай жасырын әрекеттерден қауіптену керек.
Ауруының негізгі қауіп факторлары жоғары калориялы диета, алкогольді шамадан тыс тұтыну. Диабет алды және II типті қант диабеті,қантпен тәтті тағамдарды артық тұтыну, салмақтың артуына, семіздікке және өт тас ауруының дамуына әкеледі. Себептеріне байланысты бауыр ауруы алкогольдік емес ауруы (NAFLD/MASLD) және алкогольдік бауыр ауруы (ALD) деп бөлінеді.
Бауырды май басу қалай дамиды?
Ауру ерте, симптомсыз кезеңнен ауыр асқынуларға дейінгі бірнеше кезеңнен өтеді. Ол өзінің өмірлік маңызды функцияларын орындауды тоқтатқан кезде:
стеатоз кезеңі – гепатоциттерде майдың жиналуы, стеатогепатит кезеңі – жинақталған май бауыр жасушаларының қабынуын және бұзылуын тудырады, фиброз кезеңі – созылмалы қабыну салдарынан бауырда тыртық тіндері пайда болады, бірақ бауыр әлі де салыстырмалы түрде қалыпты жұмыс істеп тұрады. Цирроз – бауыр жасушаларының өлуі және олардың тыртық тінімен ауыстырылуы. Аурудың соңғы кезеңі ауыр бауыр жеткіліксіздігінің немесе бауыр ісігінің дамуы болып табылады, бұл науқастың өліміне әкелуі мүмкін-дейді Жанат Орынғалиқызы
Аурудың қаупі қандай?
Бұл ауру ересектерде де, балаларда да баяу дамиды. Уақытында анықтап, емдеудің нәтижелі болсып, толық қалпына келтіруге болады. Алайда, 20% жағдайда, егер фиброз сатысында анықталса, ол өте жылдам дамиды. CLD қауіптілігі бауыр асқынуларының (бауыр циррозы, гепатоцеллюлярлық карцинома) дамуында. Дегенмен, CLD бар науқастардың өлімінің көпшілігі жүрек-қан тамырлары ауруларымен, сондай-ақ қатерлі ісіктердің дамуымен байланысты екендігі дәлелденді. Бұл жалпы даму механизміне байланысты болуы мүмкін, өйткені барлық осындай жағдайларда әртүрлі дәрежедегі семіздік бар. Бұл иммундық жүйенің қорғаныс функциясын, соның ішінде ісікке қарсы функцияны айтарлықтай төмендетеді. Қатерлі ісіктер асқазан-ішек жолдарында да (бауырдың өзінде, ішекте, асқазанда және ұйқы безінде) және басқа органдарда (бүйрек, сүт безі және т.б.) пайда болуы мүмкін.
Бауырды май басуының негізгі белгілері
Алғашқы белгілері аурудың аз дегенде гепатит сатысында екенін көрсетеді. Ең жиі кездесетін шағымдар пациенттердің 70% -дан астамында болатын гепатогендік әлсіздік пен шаршау. Бұл бауырдың орталық жүйке жүйесіне теріс әсер ететін, интоксикацияны тудыратын зиянды метаболикалық қалдықтарды ағзаны толықтай залалсыздандыруға қабілетсіздігіне байланысты. Науқастар сонымен қатар оң жақ қабырға астындағы ауырлық пен ыңғайсыздықты, іш кебулер мен ішектің жұмысының бұзылуын сезеді.
Ішімдікке және майлы тағамдарға төзімділік төмендейді. Аурудың дамуына байланысты төмендегідей ауыр шағымдар пайда болады: әлсіздіктің күшеюі, ұйқының бұзылуы, жұмыс істеу қабілетінің төмендеуі, тәбеттің төмендеуі, жүрек айну, құсу, терінің, шырышты қабаттарының және көздің сарғаюы, оң жақ қабырға астындағы ауырсыну, салмақ жоғалту, іштің кебуі, асцит (іш қуысында сұйықтықтың жиналуы), іштің және аяқтың ісінуі,қан кетудің күшеюі, дененің көгеруі.
Қалай анықтауға болады?
Бұл патологияны анықтаудың ең қарапайым әдісі – бауырды ультрадыбыстық зерттеу. Ол 40-50 жастан асқан барлық адамдарға және семіздік, метаболикалық синдром, қант диабеті және бауырды май басу ауруы сияқты қауіп факторлары бар жас адамдарға да ұсынылады. Жылына бір рет ультрадыбыстық зерттеуден өту керек. Патологияның зертханалық белгілері қандағы биохимиялық өзгерістерді қамтиды. Билирубиннің, бауыр ферменттерінің (трансаминазалар (АСТ, ALT), GGT, сілтілі фосфатаза және холестерин) деңгейінің жоғарылауы бауырдың зақымдануын көрсетеді.Өт жолындағы тас ауруының нақты диагнозын қоймас бұрын, қалыптан тыс сынақ нәтижелері вирустық гепатит, бауырдың токсикалық ауруы немесе бауырдың басқа зақымдануы сияқты жағдайлардан туындамағанына көз жеткізу маңызды. Сондықтан дәрігер диагнозды растау үшін қосымша сынақтарды тағайындайды: эластометрия (бауырдағы тыртық тінінің мөлшерін анықтайды), биопсия – бауыр тінінің кішкене фрагменті алынып, микроскоппен зерттелетін шара.
Емдеу және алдын алу
Дәрігер сондай-ақ диетаны қатаң сақтау өте маңызды екенін айтады. Диеталық ұсыныстар энергия тұтынуды шектеуді және қант мөлшері жоғары консервіленген тағамдар мен сусындарды алып тастауды қамтиды. Алкогольден толық бас тарту аурудың ауыр, асқынған кезеңдерге өтуіне жол бермеу үшін қажет. Салмақты азайту да бауырдың майын азайтуға көмектеседі. Аэробты жаттығулар және тиісті күш жаттығулары майдың бауырдағы деңгейін тиімді төмендетеді және жасушалардың жағдайын жақсартады. Сіздің денсаулығыңыз жақсарған сайын, бақылай келе аэробты/күш жаттығуларын біртіндеп арттыруға болады. Гастроэнтеролог немесе гепатолог негізгі факторларды және басқа да медициналық жағдайлардың болуын ескере отырып, әр науқас үшін жеке дәрілік терапия тағайындайды.
