Ұлттық госпитальдің жоғары санатты дәрігері, офтальмолог Рая Әлиқызы Майдановадан бірқатар сұрағымызға жауап алған едік.
Офтальмология саласындағы ең күрделі мәселе деп нені айтуға болады?
-Офтальмология саласындағы ең күрделі мәселелердің бірі — көз ауруларын ерте анықтау және олардың асқынуына жол бермеу. Өйткені көптеген көз аурулары,мысалы глаукома,диабеттік ретинопатия т.б бастапқы кезеңде ешқандай айқын белгі бермейді. Адам көру қабілеті төмендегенін байқаған кезде ауру асқынып кетуі мүмкін. Тағы бір маңызды мәселе — офтальмологиялық көмек. Халық арасында профилактикалық тексерулерді кеңінен насихаттап, заманауи диагностикалық құралдардың қолжетімділігін арттыру қажет. Басты мақсатымыз — көз ауруының алдын алу, емдеу, адамның көру қабілетін мүмкіндігінше ұзақ уақыт сақтап қалу
Компьютер мен гаджеттерден зардап шегушілер саны артып отыр ма? Статистикалық мәліметтер бар ма?
-Қазіргі кезде оқушылар, студенттер және компьютер алдында ұзақ уақыт жұмыс істейтін адамдар арасында көздің шаршауы, құрғауы, ашуы, қызаруы және уақытша бұлыңғыр көру сияқты шағымдар жиі кездеседі.Экранға ұзақ қараған кезде адамның көзі сирек жыпылықтайды. Соның салдарынан көз жасаурап,кейін құрғақ көз синдромы пайда болуы мүмкін. Сонымен қатар жақын қашықтықта ұзақ уақыт жұмыс істеу, әсіресе балаларда, миопияның (алыстан көрмеушіліктің) дамуымен байланысты болуы мүмкін. Еліміздің ресми статистикасында көз ауруларына қатысты көрсеткіштер бар. Мысалы, Ұлттық статистика бюросының 2024 жылғы деректеріне сәйкес, 0–14 жастағы балаларды профилактикалық тексеру кезінде көру өткірлігі төмен балалар саны әрбір 1000 тексерілген балаға шаққанда 11,3 болған. 2023 жылы бұл көрсеткіш 11,9 болған. Бұл — тексерілген балаларға қатысты көрсеткіш, барлық балалардың немесе гаджеттен зардап шеккендердің жалпы саны емес.
Сондықтан ең маңыздысы — экран алдында өткізетін уақытты реттеу, үзіліс жасау және көзді жүйелі түрде тексертіп тұру.
Көзге трансплантация қандай жағдайда жасалуы мүмкін?
-Қазіргі медицинада тұтас көзді басқа адамнан алып, көру қабілетін толық қалпына келтіретін трансплантацияны клиникалық тәжірибеден өткізу әлі мүмкін емес. Себебі көру жүйкесін миға функционалды түрде қайта жалғау мәселесі шешілмеген. Ал көздің белгілі бір бөліктерін трансплантациялау тәжірибеде қолданылады. Соның ішінде ең кең таралғаны — қасаң қабықты (роговицаны) трансплантациялау, яғни кератопластика. Ал бұл операция мынадай жағдайларда жасалуы мүмкін:
Қасаң қабықтың тыртықтанып, мөлдірлігін жоғалтуы. Кератоконус салдарынан қасаң қабықтың қатты жұқаруы немесе деформациялануы.
Ауыр инфекциядан немесе жарақаттан кейін қасаң қабықтың зақымдануы.
Қасаң қабықтың ісінуі мен қызметінің бұзылуы. Операцияның түрі зақымданудың тереңдігіне байланысты таңдалады. Кейбір науқастарға қасаң қабықтың тек белгілі бір қабатын ауыстыру жеткілікті, ал басқа жағдайда оның толық қалыңдығын алмастыру қажет болады. Сонымен қатар катаракта кезінде көздің бұлыңғырланған табиғи бұршағы жасанды бұршақпен алмастырылады. Бұл — трансплантация емес, көз ішілік линзаны имплантациялау операциясы.
Әрбір жағдайда операцияның тиімділігі көздің торқабығының, көру жүйкесінің және басқа құрылымдарының жағдайына да байланысты. Сондықтан шешім толық офтальмологиялық тексеруден кейін қабылданады.
Қазір қандай көз аурулары өте жиі кездеседі?
Қазіргі уақытта жиі кездесетін көз ауруларын адамның жасына және денсаулық жағдайына байланысты.
Балалар мен жасөспірімдер арасында миопия — алыстан көрмеушілік.
Астигматизм — көздің оптикалық жүйесінің ерекшелігіне байланысты кескіннің бұрмалануы.Гиперметропия — алыстан көргіштік. Амблиопия — көру қабілетінің бала кезден дұрыс қалыптаспауына байланысты жағдай.
Қылилық және көздің үйлесімді қозғалысының бұзылуы. Балаларда миопияның пайда болуы мен үдеуіне тұқымқуалаушылық, жақыннан ұзақ жұмыс істеу және далада аз уақыт өткізу сияқты факторлар әсер етуі мүмкін.
Ересектер арасында құрғақ көз синдромы. Миопия және астигматизм.
Конъюнктивит пен қабақтың қабыну аурулары.Компьютер алдында ұзақ жұмыс істеуге байланысты көздің шаршауы.
Егде жастағы адамдарда, катаракта — көз бұршағының бұлыңғырлануы.
Глаукома — көру жүйкесінің үдемелі зақымдануы. Жасқа байланысты макуланың дегенерациясы. Қант диабетіне байланысты диабеттік ретинопатия.
ДДС ұйымының мәліметтері бойынша, түзетілмеген рефракциялық ақаулар мен катаракта көру қабілетінің төмендеуінің негізгі себептерінің бірі. Глаукома, диабеттік ретинопатия және жасқа байланысты макуланың дегенерациясы да көруді жоғалтудың маңызды себептері болып саналады. Бірақ бір маңызды жайтты ескеру қажет, жиі кездесетін ауру мен ең қауіпті ауру әрдайым бірдей емес. Мысалы, құрғақ көз синдромы жайсыздық тудырса, глаукома бастапқы кезеңде белгісіз өтіп, емделмеген жағдайда көру қабілетінің біржола жоғалуына әкелуі мүмкін.Көз ауруларымен қатар көздің зақымдануы(травма)да жиі кездеседі.
Көз ауруларының білінбейтін түрлері туралы айтып өтсеңіз.
-Өте орынды сұрақ. Біріншіден, глаукома. Оның кең таралған ашық бұрышты түрі бастапқы кезеңде көбіне білінбейді,жайсыздық туғызбайды.Адам орталық көруін жақсы сақтағандықтан, көру өрісінің шеткі бөліктеріндегі өзгерістерді байқамауы мүмкін. Ауру асқынған сайын көру өрісі тарылады. Екіншіден, диабеттік ретинопатия. Қант диабеті кезінде көздің торқабығындағы ұсақ қан тамырлары зақымданады. Алғашқы кезеңде адамның көруі қалыпты болуы мүмкін.Сондықтан қант диабеті бар науқастар көзін шағым болмаса да жүйелі түрде тексертіп тұруы керек.
Үшіншіден, жасқа байланысты макуланың дегенерациясы. Бұл ауру орталық көруді зақымдап, оқу, жазу және адамның бет-әлпетін ажырату қабілетіне әсер етуі мүмкін. Бастапқы өзгерістер біртіндеп дамиды. Төртіншіден, балалардағы жасырын көрудің бұзылулары. Кейбір балалар бір көзімен жақсы көріп, екінші көзіндегі мәселені байқамайды. Амблиопия, кейбір рефракциялық ақаулар мен қылилық ерте анықталмаса, көру жүйесінің қалыптасуына кері әсер етуі мүмкін. Бесіншіден, катарактаның бастапқы кезеңі. Адам көруінің біртіндеп бұлыңғырланғанын жасқа байланысты қалыпты өзгеріс деп қабылдап, дәрігерге кеш жүгінуі мүмкін.
Осы аурулардың ортақ ерекшелігі — бастапқы кезеңде белгілері болмауы немесе өте әлсіз болуы. Сондықтан көзді тек көру нашарлаған кезде ғана тексерту дұрыс емес. Профилактикалық тексеру ауруды ерте анықтауға және көру қабілетін сақтап қалуға мүмкіндік береді.
Көз ауруларының алдын алу үшін не істеу керек? Дәрігер ретінде қандай кеңес бересіз?
-Менің негізгі кеңесім — көз денсаулығына күнделікті көңіл бөліп, профилактикалық тексеруді әдетке айналдыру.
- 20–20–20 ережесін ұстаныңыз.Әр 20 минут сайын экраннан көзіңізді алып, шамамен 6 метр қашықтықтағы затқа 20 секунд қараңыз. Бұл көздің шаршауын азайтуға көмектеседі.
- Балалардың далада көбірек уақыт өткізуіне жағдай жасаңыз.Күндізгі уақытта далада жүру миопияның пайда болу қаупін азайтуға және оның үдеуін баяулатуға көмектесуі мүмкін. Балаларды тек телефонмен немесе планшетпен айналысуға үйретпей, белсенді ойындарға баулыған жөн.
- Көзді жүйелі түрде тексертіп тұрыңыз.Балалардың көруін жасына сай профилактикалық тексеруден өткізу керек. Ересектер тексеру жиілігін жасына, шағымдарына және қауіп факторларына қарай офтальмологпен ақылдасқаны дұрыс. Қант диабеті немесе глаукома қаупі бар адамдарға ерекше көңіл бөлінуі қажет.
- Жұмыс істейтін орнын дұрыс болуы керек.Экранды көзден қол созымындай қашықтықта орналастырып, бөлменің жарығын реттеңіз. Экранның шағылысуын азайтып, ұзақ уақыт бойы бір қалыпта отырмауға тырысыңыз.
- Жалпы денсаулықты бақылаңыз. Қант диабеті мен қан қысымын бақылау, темекіден бас тарту, дұрыс тамақтану және дене белсенділігі көз ауруларының кейбір түрлерінің қаупін төмендетуге көмектеседі. Дәрігер тағайындамаған көз тамшыларын өз бетіңізше қолданбаңыз.
Тағы бір маңызды кеңес: егер көз кенеттен нашар көрсе, жарық жарқылдары пайда болса, көз алдында көптеген жаңа қара дақтар көрінсе, көру өрісінде перде тәрізді көлеңке пайда болса немесе көз қатты ауырса, шұғыл медициналық көмекке жүгіну керек.
Қорытындылай келе, көз ауруларының алдын алуда үш нәрсе ерекше маңызды: салауатты өмір салты, профилактикалық тексеру және ауруды ерте анықтау. Көру қабілеті — адамның өмір сүру деңгейіне тікелей әсер ететін аса маңызды сезім мүшесі. Сондықтан көзге күтімді кейінге қалдырмай, денсаулықтың ажырамас бөлігі ретінде қарастырған жөн.
